Muğla’nın farklı ilçelerinde yer alan 49 sarnıcı kapsayan proje, bölgenin geleneksel su depolama yapılarının belgelenmesini, özgün mimari özelliklerinin araştırılmasını ve korunmasına yönelik müdahalelerin geliştirilmesini konu almaktadır. Kurak dönemlerde su ihtiyacını karşılamak üzere inşa edilen bu yapılar, yerel malzeme ve yapım bilgisiyle şekillenen su kültürünün günümüze ulaşan örnekleridir. Kırsal alanlarda, tarımsal çevrelerde ve zaman içerisinde gelişen yerleşim dokuları içinde varlıklarını sürdüren sarnıçlar, bulundukları çevrenin tarihsel kimliğinin bir parçasını oluşturmaktadır.

İncelenen yapılar arasında dairesel planlı, silindirik gövdeli ve kubbeli sarnıçların yanı sıra, dikdörtgen planlı ve beşik tonoz örtülü örnekler de bulunmaktadır. Araziye yerleşimleri, üst örtü biçimleri ve giriş düzenleri bakımından farklılaşan bu yapılar, ortak bir su depolama işlevi çevresinde gelişen mimari çeşitliliği yansıtmaktadır. Taş söveli girişler, hazneye inen taş basamaklar, su gözleri ve havalandırma açıklıkları, yapılara göre farklı düzenlerde karşımıza çıkan başlıca mimari elemanlardır.

Sarnıçların beden duvarları ve üst örtüleri, yerel nitelikte düzensiz biçimli taşların harçlı yığma teknikle örülmesiyle oluşturulmuştur. Kireç esaslı harçlar, taş örgü ve haznenin su tutma işleviyle ilişkili hidrolik sıvalar, yapıların malzeme karakterini belirlemektedir. Taş örgünün açıkta olduğu yüzeylerle sıvalı ve badanalı yüzeylerin bir arada bulunması, yapım özelliklerinin yanı sıra zaman içerisinde gerçekleştirilen bakım ve onarımlara ilişkin izler sunmaktadır.

Rölöve çalışmalarında üç boyutlu lazer tarama teknolojisinden yararlanılarak yapıların ölçülebilen iç ve dış yüzeyleri belgelenmiş; elde edilen dijital veriler üzerinden plan, kesit ve cephe çizimleri hazırlanmıştır. Fotoğrafla belgeleme, malzeme ve bozulma analizleriyle desteklenen bu süreçte, her sarnıcın araziyle ilişkisi, mimari elemanları ve mevcut korunma durumu değerlendirilmiştir. Haznelerdeki su, sediman ve moloz birikimleri nedeniyle doğrudan gözlemlenemeyen bölümler ayrıca tanımlanmış; bu alanlara ilişkin değerlendirmeler mevcut verilerin sınırları gözetilerek yapılmıştır.

Yapıların korunma durumları, mimari bütünlüğünü büyük ölçüde sürdüren ve haznesinde su bulunan örneklerden, üst örtüsü ve beden duvarlarının bir bölümü yıkılmış sarnıçlara kadar değişmektedir. Taş ve harç kayıpları, derz boşalmaları, sıva yüzeylerindeki ayrışmalar, nem kaynaklı bozulmalar ve yoğun bitkilenme, incelenen yapılarda öne çıkan sorunlardır. Bazı örneklerde kapatılmış açıklıklar, uyumsuz malzeme kullanımları ve yakın dönem ekleri de özgün mimari karakterin okunmasını güçleştirmektedir. Bu farklılıklar, koruma müdahalelerinin her yapının mevcut durumu ve gereksinimleri doğrultusunda ele alınmasını gerekli kılmaktadır.

Restitüsyon araştırmalarında yapıların korunmuş mimari elemanları, fiziksel izleri, malzeme özellikleri ve yapım teknikleri temel veri olarak kullanılmıştır. Proje kapsamında yerinde incelenen 49 sarnıç, aynı zamanda birbirleri için karşılaştırmalı bir araştırma kaynağı oluşturmuştur. Plan ve örtü düzenleri, giriş açıklıkları, merdivenler ve suyla ilişkili mimari elemanlar bu bütün içerisinde değerlendirilmiştir. Doğrudan belgelenebilen öğeler, yapı üzerindeki izlerden hareketle yorumlanan bölümler ve benzer örneklere dayanan öneriler farklı güvenilirlik dereceleriyle ayrıştırılmış; yeterli veri bulunmayan ayrıntılarda varsayımsal biçimsel tamamlamalardan kaçınılmıştır.

Restorasyon yaklaşımı, özgün malzemenin mümkün olduğunca yerinde korunması, bozulmaların ilerlemesinin durdurulması ve sarnıçların su yapısı kimliğinin sürdürülmesi üzerine kurulmuştur. Yapıya özgü müdahaleler kapsamında taş örgü ve derzlerin onarılması, gerekli alanlarda sağlamlaştırma yapılması, zarar veren bitkisel oluşumların ve birikintilerin kontrollü biçimde uzaklaştırılması, uyumsuz müdahalelerin giderilmesi ve haznelerin su tutma özelliğini destekleyen sıva sistemlerinin düzenlenmesi öngörülmektedir. Kubbe ve tonozlara yönelik kararlar, mevcut geometri, malzeme özellikleri ve korunma durumu dikkate alınarak geliştirilmiştir.

Girişler ve diğer açıklıklarda ihtiyaç duyulan güvenlik ve koruma elemanları, özgün yapıdan ayırt edilebilen, sökülebilir ve yapı dokusuna müdahaleyi sınırlayan çağdaş ekler olarak ele alınmıştır. Su seviyesinin kontrolü, taşma ve tahliye olanaklarının araştırılması ile çevresel drenaj düzenlemeleri de koruma yaklaşımının bir parçasıdır. Bu doğrultuda, sarnıçların suyla kurduğu işlevsel ilişkinin sürdürülmesi ve kontrolsüz su hareketlerinin yapı üzerindeki olumsuz etkilerinin azaltılması hedeflenmektedir.

Proje, Muğla genelindeki 49 sarnıcı ortak bir belgeleme ve koruma çerçevesinde ele alırken her yapının kendine özgü mimari özelliklerini ve korunma gereksinimlerini gözetmektedir. Geleneksel su depolama bilgisinin, yerel yapım tekniklerinin ve bu yapıların çevreleriyle kurduğu ilişkinin birlikte değerlendirilmesiyle, bölgenin su mirasının gelecek kuşaklara aktarılması amaçlanmaktadır.